Odprawa emerytalna przysługuje pracownikowi, który nabył prawo do emerytury i rozwiązuje stosunek pracy w związku z przejściem na to świadczenie. Samo osiągnięcie wieku emerytalnego nie wystarcza. Odprawa jest jednorazowa, a za jej wypłatę odpowiada pracodawca.
Jakie warunki trzeba spełnić?
Prawo do odprawy wynika z art. 921 Kodeksu pracy. Warunki muszą zostać spełnione łącznie, czyli samo nabycie uprawnień emerytalnych bez zakończenia zatrudnienia nie tworzy jeszcze prawa do świadczenia.
Odprawa emerytalna należy się, gdy:
- Pracownik nabył prawo do emerytury – osiągnął wymagany wiek lub spełnił inne warunki określone w przepisach emerytalnych.
- Stosunek pracy został rozwiązany – a przyczyną zakończenia zatrudnienia jest przejście na emeryturę.
- Pracownik nie otrzymał wcześniej odprawy emerytalnej ani rentowej – świadczenie ma charakter jednorazowy.
Nie ma decydującego znaczenia, kto zainicjował rozwiązanie umowy. Odprawa może przysługiwać zarówno po wypowiedzeniu złożonym przez pracownika, rozwiązaniu umowy za porozumieniem stron, jak i w określonych sytuacjach po wypowiedzeniu przez pracodawcę. Istotny jest związek między ustaniem zatrudnienia a przejściem na emeryturę.
Ile wynosi odprawa emerytalna?
W standardowym przypadku pracownik otrzymuje co najmniej równowartość jednomiesięcznego wynagrodzenia. Dotyczy to także zatrudnienia na część etatu oraz umowy na czas określony. Staż pracy u danego pracodawcy co do zasady nie wpływa na wysokość odprawy wynikającej z Kodeksu pracy.
Niektóre grupy zawodowe korzystają z wyższych minimów określonych w przepisach szczególnych:
| Grupa zawodowa | Podstawa prawna | Minimalna wysokość odprawy |
| Pracownicy objęci Kodeksem pracy | Kodeks pracy | Jednomiesięczne wynagrodzenie |
| Nauczyciele | Karta Nauczyciela | Dwa miesięczne wynagrodzenia, a po co najmniej 20 latach pracy trzy miesięczne wynagrodzenia |
| Pracownicy samorządowi | Ustawa o pracownikach samorządowych | Dwa miesięczne wynagrodzenia po 10 latach pracy, trzy po 15 latach, sześć po 20 latach |
Podane kwoty są minimami ustawowymi. Układ zbiorowy, regulamin wynagradzania albo umowa może przewidywać korzystniejsze zasady. Przy ustalaniu wysokości odprawy stosuje się zasady podobne do tych używanych przy obliczaniu ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy. Uwzględnia się więc odpowiednie stałe i zmienne składniki wynagrodzenia, a nie samą pensję zasadniczą.
Czy odprawa podlega PIT i składkom ZUS?
Odprawa emerytalna jest co do zasady przychodem ze stosunku pracy, dlatego podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym PIT. Pracodawca oblicza i pobiera zaliczkę na podatek, chyba że w konkretnej sytuacji zastosowanie ma zwolnienie, na przykład ulga dla pracujących seniorów.
Świadczenie nie stanowi podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne ani składki zdrowotnej. W praktyce oznacza to, że od odprawy nie pobiera się składek ZUS, ale jej kwota netto może zostać pomniejszona o zaliczkę na PIT.
Kiedy odprawa emerytalna nie przysługuje?
Brak prawa do świadczenia najczęściej wynika z niespełnienia jednego z warunków ustawowych. Odprawa nie przysługuje w szczególności, gdy:
- pracownik uzyskał prawo do emerytury, ale nadal pozostaje w zatrudnieniu i nie rozwiązał stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę,
- pracownik wcześniej otrzymał odprawę emerytalną lub rentową,
- zatrudnienie odbywało się wyłącznie na podstawie umowy zlecenia, umowy o dzieło albo innej umowy cywilnoprawnej,
- rozwiązanie stosunku pracy nie pozostaje w związku z przejściem na emeryturę.
Samo dalsze zatrudnienie po osiągnięciu wieku emerytalnego nie powoduje utraty prawa na przyszłość. Pracownik może przejść na emeryturę później, a odprawa stanie się należna dopiero przy rozwiązaniu stosunku pracy związanym z tym przejściem.
Kiedy pracodawca powinien wypłacić odprawę?
Pracownik nie musi składać odrębnego wniosku o wypłatę. Po ustaniu zatrudnienia pracodawca powinien sam sprawdzić, czy zostały spełnione warunki, ustalić kwotę i wypłacić świadczenie. Co do zasady odprawa staje się należna w dniu rozwiązania stosunku pracy, dlatego wypłata powinna nastąpić w tym terminie lub w najbliższym terminie rozliczenia, zależnie od okoliczności i dokumentów potwierdzających prawo do emerytury.
Jeżeli pracodawca odmawia wypłaty mimo spełnienia warunków, pracownik może wezwać go do zapłaty, a następnie zwrócić się do Państwowej Inspekcji Pracy albo dochodzić należności przed sądem pracy.
Najważniejsze jest rozróżnienie dwóch momentów: nabycie prawa do emerytury oraz rozwiązanie stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę. Dopiero ich połączenie, przy braku wcześniejszej odprawy, tworzy prawo do jednorazowego świadczenia.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej. W razie sporu dotyczącego prawa do odprawy lub jej wysokości warto skonsultować dokumenty ze specjalistą prawa pracy.
