Co grozi za mobbing w miejscu pracy?

Za mobbing grożą pracodawcy roszczenia finansowe, koszty organizacyjne i utrata reputacji, a bezpośredni sprawca może ponieść odpowiedzialność cywilną, pracowniczą, a w określonych sytuacjach także karną. Sam mobbing nie jest osobnym przestępstwem w Kodeksie karnym, lecz zachowania składające się na nękanie mogą wypełniać znamiona innych czynów zabronionych.

Jaką odpowiedzialność ponosi pracodawca?

Zgodnie z art. 94³ Kodeksu pracy pracodawca ma obowiązek przeciwdziałać mobbingowi. Odpowiada więc nie tylko wtedy, gdy sam poniża lub izoluje pracownika. Ryzyko powstaje także wtedy, gdy nie wdrożył działań zapobiegawczych albo zignorował zgłoszenie i nie zareagował na nieprawidłowości.

Mobbing w rozumieniu prawa pracy oznacza uporczywe i długotrwałe nękanie lub zastraszanie pracownika, które może prowadzić do zaniżonej oceny własnej przydatności zawodowej, poniżenia, ośmieszenia, izolowania albo wyeliminowania z zespołu. O tym, czy w konkretnej sprawie rzeczywiście doszło do mobbingu, rozstrzyga sąd pracy.

Pracownik może dochodzić od pracodawcy dwóch podstawowych roszczeń:

• Odszkodowania – jeżeli rozwiązał umowę o pracę z powodu mobbingu. W pisemnym oświadczeniu trzeba wskazać mobbing jako przyczynę rozwiązania umowy. Odszkodowanie nie może być niższe niż minimalne wynagrodzenie za pracę.
• Zadośćuczynienia za rozstrój zdrowia – jeżeli mobbing doprowadził do rozstroju zdrowia psychicznego lub fizycznego. Sąd ocenia między innymi nasilenie i czas trwania działań oraz ich wpływ na zdrowie pracownika.

Odpowiedzialność może pojawić się także przy mobbingu poziomym, czyli między współpracownikami. Pracodawca nie może uchylić się od obowiązku reakcji tylko dlatego, że sprawca nie jest przełożonym ofiary.

Poza roszczeniami pracownika firma może ponieść koszty postępowania wyjaśniającego, absencji, odejść pracowników, rekrutacji i działań naprawczych. Sprawa sądowa może też osłabić zaufanie pracowników i utrudnić pozyskiwanie nowych osób. Jeżeli pracodawca wypłaci świadczenia poszkodowanemu, może następnie wystąpić do sprawcy z roszczeniem regresowym, czyli żądać zwrotu całości lub części poniesionych kosztów, zależnie od podstawy prawnej i okoliczności sprawy.

Co grozi bezpośredniemu sprawcy mobbingu?

Mobber może ponieść konsekwencje niezależnie od odpowiedzialności pracodawcy. W relacji pracowniczej pracodawca może zastosować karę porządkową, zmienić zakres obowiązków albo rozwiązać umowę, także bez wypowiedzenia, jeżeli zachowanie spełnia przesłanki ciężkiego naruszenia obowiązków pracowniczych.

Sprawca może też odpowiadać za naruszenie dóbr osobistych. W zależności od żądania poszkodowany może domagać się między innymi zaniechania naruszeń, usunięcia ich skutków, przeprosin, zapłaty zadośćuczynienia albo określonej sumy na cel społeczny.

Najważniejsze różnice między odpowiedzialnością pracodawcy i mobbera przedstawia tabela:

Kiedy mobbing staje się sprawą karną?

Kodeks karny nie zawiera odrębnego przestępstwa „mobbingu”. Odpowiedzialność karna zależy od tego, jakie konkretne zachowania podejmował sprawca, jak długo trwały, czy były uporczywe oraz jakie wywołały skutki.

W zależności od sytuacji zastosowanie mogą mieć między innymi:

• art. 212 Kodeksu karnego – zniesławienie, czyli pomawianie innej osoby o postępowanie lub właściwości, które mogą narazić ją na utratę zaufania;
• art. 216 Kodeksu karnego – znieważenie, obejmujące obraźliwe słowa, gesty lub inne formy poniżenia;
• art. 190a Kodeksu karnego – uporczywe nękanie, czyli stalking, jeżeli zachowanie wywołuje uzasadnione poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza prywatność;
• art. 218 Kodeksu karnego – uporczywe lub złośliwe naruszanie praw pracownika, gdy zachowanie spełnia warunki określone w tym przepisie.

Jeżeli nękanie doprowadziło do rozstroju zdrowia, znaczenie mogą mieć również przepisy dotyczące uszczerbku na zdrowiu. Sama diagnoza, na przykład depresji, nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności karnej. Trzeba wykazać związek między zachowaniem sprawcy a skutkiem zdrowotnym oraz spełnienie znamion konkretnego przestępstwa.

Nie każda sprawa karna jest prowadzona z urzędu. Zniesławienie i znieważenie co do zasady należą do przestępstw ściganych z oskarżenia prywatnego, natomiast w przypadku innych czynów tryb postępowania zależy od przepisu i ustaleń organów ścigania. Przy ocenie, czy sprawę kierować do sądu pracy, Państwowej Inspekcji Pracy, policji lub prokuratury, pomoc prawnika może mieć istotne znaczenie.

Co zrobić, gdy doświadczasz mobbingu?

W sprawach o mobbing szczególne znaczenie ma materiał dowodowy. Zapisuj nie tylko ogólne poczucie krzywdy, lecz także konkretne zdarzenia, daty, uczestników, treść wiadomości i skutki działań.

1. Dokumentuj zdarzenia w notatkach, wiadomościach e-mail, komunikatorach i innych materiałach. Zapisuj dane świadków oraz wpływ sytuacji na wykonywanie pracy i zdrowie.
2. Zgłoś problem pracodawcy, działowi HR, przełożonemu wyższego szczebla albo komisji antymobbingowej, jeżeli firma ma taką procedurę. Zgłoszenie złóż w sposób pozwalający potwierdzić jego treść i datę.
3. Skorzystaj z pomocy Państwowej Inspekcji Pracy, związku zawodowego lub prawnika. Roszczenia finansowe dochodzi się przed sądem pracy.
4. Jeżeli zachowanie może być przestępstwem, rozważ zawiadomienie policji lub prokuratury albo wniesienie prywatnego aktu oskarżenia, gdy wymaga tego tryb ścigania danego czynu.

Dokumentacja medyczna może mieć znaczenie przy roszczeniu o zadośćuczynienie, jeżeli mobbing doprowadził do rozstroju zdrowia. Nie zastępuje jednak dowodów dotyczących samych zachowań sprawcy. Warto też odróżnić mobbing od jednorazowego konfliktu, uzasadnionej krytyki lub pojedynczej wypowiedzi, choć takie sytuacje również mogą wymagać reakcji pracodawcy.

Pracodawca odpowiada za stworzenie bezpiecznego środowiska pracy, ale sprawca nie jest bezkarny. W zależności od faktów może stracić zatrudnienie, odpowiadać za naruszenie dóbr osobistych, zostać obciążony kosztami przez pracodawcę, a także ponieść odpowiedzialność karną za konkretne czyny składające się na nękanie.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej. Ocena mobbingu oraz wybór właściwej drogi postępowania zależą od konkretnych faktów i zgromadzonych dowodów.