Rodzaj umowy o pracę wpływa na stabilność zatrudnienia, długość wypowiedzenia i zakres praw pracownika. Kodeks pracy wyróżnia trzy podstawowe formy: umowę na okres próbny, na czas określony oraz na czas nieokreślony.
Czym jest stosunek pracy?
Stosunek pracy powstaje wtedy, gdy pracownik zobowiązuje się wykonywać określony rodzaj pracy na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem, w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, za wynagrodzeniem. Taką definicję zawiera art. 22 Kodeksu pracy.
O charakterze zatrudnienia nie decyduje sama nazwa dokumentu. Jeżeli współpraca faktycznie odbywa się w warunkach podporządkowania, odpłatności, osobistego wykonywania obowiązków oraz pracy w określonym miejscu i czasie, może zostać uznana za stosunek pracy, nawet gdy strony podpisały umowę cywilnoprawną.
Umowa o pracę wiąże się z prawami, których co do zasady nie zapewniają umowy cywilnoprawne. Należą do nich między innymi płatny urlop wypoczynkowy, ochrona w określonych sytuacjach, przepisy o czasie pracy, zasady rekompensaty za nadgodziny oraz ubezpieczenia społeczne i zdrowotne. Pracownik ma również prawo do wynagrodzenia nie niższego niż ustawowe minimum. W 2025 roku minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 4666 zł brutto miesięcznie.
Jakie są rodzaje umów o pracę?
Podstawowe cechy trzech rodzajów umów można porównać w następujący sposób:
| Rodzaj umowy | Czas trwania | Limity | Wypowiedzenie |
|---|---|---|---|
| Na okres próbny | Maksymalnie 3 miesiące | Zależny od planowanej kolejnej umowy | Od 3 dni roboczych do 2 tygodni |
| Na czas określony | Do wskazanej daty | Co do zasady łącznie 33 miesiące i 3 umowy | 2 tygodnie, 1 miesiąc albo 3 miesiące, zależnie od stażu u pracodawcy |
| Na czas nieokreślony | Bez określonego terminu końcowego | Brak limitu czasu trwania | 2 tygodnie, 1 miesiąc albo 3 miesiące, zależnie od stażu u pracodawcy |
Umowa na okres próbny
Umowa na okres próbny służy sprawdzeniu kwalifikacji pracownika i warunków wykonywania pracy przed zawarciem kolejnej umowy. Może trwać maksymalnie 3 miesiące, ale jej długość powinna odpowiadać planowanemu dalszemu zatrudnieniu.
Jeżeli pracodawca zamierza podpisać później umowę na czas określony krótszy niż 6 miesięcy, okres próbny może wynosić maksymalnie miesiąc. Przy planowanej umowie trwającej co najmniej 6 miesięcy, ale krócej niż 12 miesięcy, może trwać do 2 miesięcy. Trzymiesięczny okres próbny dotyczy pozostałych przypadków, w tym planowanego zatrudnienia na co najmniej rok.
Strony mogą uzgodnić przedłużenie okresu próbnego o czas urlopu lub innej usprawiedliwionej nieobecności pracownika. Ponowne zawarcie umowy próbnej z tą samą osobą jest co do zasady możliwe, gdy chodzi o inny rodzaj pracy.
Okres wypowiedzenia wynosi:
- 3 dni robocze, gdy umowa trwa nie dłużej niż 2 tygodnie
- 1 tydzień, gdy umowa trwa dłużej niż 2 tygodnie
- 2 tygodnie, gdy umowa została zawarta na 3 miesiące
Umowa na czas określony
Umowa na czas określony wskazuje termin rozpoczęcia i zakończenia zatrudnienia. Kodeks pracy ogranicza zarówno liczbę takich umów, jak i łączny czas ich trwania. Co do zasady jeden pracodawca może zawrzeć z pracownikiem maksymalnie 3 umowy na czas określony, a ich łączny okres nie może przekroczyć 33 miesięcy.
Przekroczenie któregoś z tych limitów powoduje co do zasady przekształcenie zatrudnienia w umowę na czas nieokreślony. Limity nie mają zastosowania w niektórych sytuacjach, na przykład przy zastępstwie nieobecnego pracownika, pracy sezonowej lub dorywczej, zatrudnieniu na czas kadencji, przedłużeniu umowy do dnia porodu oraz przy obiektywnych przyczynach leżących po stronie pracodawcy. W ostatnim przypadku pracodawca musi wskazać te przyczyny i zawiadomić właściwego inspektora pracy.
Okres wypowiedzenia zależy od stażu pracy u danego pracodawcy. Wynosi 2 tygodnie przy zatrudnieniu krótszym niż 6 miesięcy, miesiąc przy stażu wynoszącym co najmniej 6 miesięcy oraz 3 miesiące przy stażu wynoszącym co najmniej 3 lata.
Umowa na czas nieokreślony
Umowa na czas nieokreślony nie wskazuje daty zakończenia zatrudnienia. Jest zwykle najbardziej stabilną formą umowy o pracę, ponieważ trwa do momentu jej rozwiązania albo wygaśnięcia.
Okresy wypowiedzenia są takie same jak przy umowie na czas określony i zależą od stażu u pracodawcy. Istotna różnica dotyczy wypowiedzenia przez pracodawcę. W przypadku umowy na czas nieokreślony pracodawca powinien wskazać przyczynę wypowiedzenia oraz zachować wymagania formalne określone w Kodeksie pracy. Pracownik może wypowiedzieć umowę bez podawania przyczyny.
Umowa o pracę a umowy cywilnoprawne
Umowa zlecenie i umowa o dzieło podlegają przede wszystkim Kodeksowi cywilnemu, a nie Kodeksowi pracy. B2B opiera się natomiast na współpracy między przedsiębiorcami. O tym, jaki rodzaj relacji łączy strony, decydują jej rzeczywiste warunki, a nie wyłącznie nazwa kontraktu.
| Cecha | Umowa o pracę | Umowa cywilnoprawna |
|---|---|---|
| Podporządkowanie | Praca pod kierownictwem pracodawcy, w ustalonym miejscu i czasie | Zwykle większa samodzielność wykonawcy, zależna od treści umowy |
| Urlop | Prawo do płatnego urlopu wypoczynkowego, zwykle 20 albo 26 dni rocznie | Brak ustawowego prawa do urlopu wypoczynkowego |
| Ubezpieczenia | Obowiązkowe ubezpieczenia społeczne i zdrowotne zgodnie z przepisami | Zależą od rodzaju umowy i sytuacji wykonawcy, przy dziele co do zasady nie ma ubezpieczeń społecznych |
| Minimalne wynagrodzenie | Obowiązuje minimalne wynagrodzenie za pracę | Na zleceniu obowiązuje minimalna stawka godzinowa, natomiast przy dziele nie ma analogicznej gwarancji |
| Ochrona pracownicza | Obowiązują przepisy o czasie pracy, nadgodzinach, rodzicielstwie i ochronie zatrudnienia | Zakres ochrony wynika głównie z Kodeksu cywilnego i treści kontraktu |
Umowa zlecenie dotyczy przede wszystkim wykonywania określonych czynności z należytą starannością. Może podlegać ubezpieczeniom, a ubezpieczenie chorobowe jest co do zasady dobrowolne. Nie daje jednak ustawowego prawa do płatnego urlopu ani rekompensaty za nadgodziny.
Umowa o dzieło zakłada wykonanie oznaczonego, sprawdzalnego rezultatu. Wykonawca zachowuje większą samodzielność, a zleceniodawca płaci za rezultat. Taka umowa nie powinna zastępować umowy o pracę, gdy praca jest wykonywana stale, osobiście, pod kierownictwem i w miejscu oraz czasie wyznaczonym przez drugą stronę.
Jak można rozwiązać umowę o pracę?
Umowa o pracę może zakończyć się na kilka sposobów:
- Porozumienie stron – wymaga zgodnych oświadczeń pracownika i pracodawcy, a strony mogą ustalić dogodną datę zakończenia zatrudnienia
- Wypowiedzenie – jest jednostronnym oświadczeniem pracownika albo pracodawcy, a umowa rozwiązuje się po upływie okresu wypowiedzenia
- Rozwiązanie bez wypowiedzenia – następuje w przypadkach przewidzianych w Kodeksie pracy, między innymi przy ciężkim naruszeniu podstawowych obowiązków pracowniczych
- Upływ czasu – dotyczy przede wszystkim umowy zawartej na czas określony
- Wygaśnięcie – następuje w sytuacjach wskazanych w przepisach, na przykład po śmierci pracownika
FAQ – najczęstsze pytania
Czy można mieć dwie umowy o pracę?
Tak. Można pracować u dwóch pracodawców, a w określonych sytuacjach także zawrzeć więcej niż jedną umowę z tym samym pracodawcą. Każda umowa powinna dotyczyć odrębnego rodzaju pracy, a łączny czas pracy musi respektować przepisy o odpoczynku dobowym i tygodniowym. Nie można też wykonywać dodatkowego zatrudnienia w sposób sprzeczny z zakazem konkurencji lub szczególnymi ograniczeniami wynikającymi z przepisów.
Czy okres próbny wlicza się do stażu pracy?
Tak. Okres zatrudnienia na podstawie umowy próbnej jest okresem zatrudnienia pracowniczego i wlicza się do stażu pracy. Ma znaczenie między innymi przy ustalaniu długości wypowiedzenia oraz uprawnień pracowniczych zależnych od stażu.
Co zrobić, gdy pracodawca nie chce zawrzeć umowy o pracę?
Jeżeli praca faktycznie jest wykonywana pod kierownictwem pracodawcy, w ustalonym miejscu i czasie oraz za wynagrodzeniem, sama odmowa podpisania umowy o pracę nie przesądza o charakterze zatrudnienia. W takiej sytuacji można zwrócić się o pomoc do Państwowej Inspekcji Pracy albo dochodzić ustalenia istnienia stosunku pracy przed sądem pracy. Zgromadzenie dokumentów, korespondencji i innych dowodów dotyczących sposobu wykonywania pracy może ułatwić wyjaśnienie sprawy.
Wybór umowy powinien wynikać z charakteru pracy i oczekiwanego poziomu ochrony. Przy stałym wykonywaniu obowiązków pod kierownictwem pracodawcy właściwym punktem odniesienia jest umowa o pracę. Umowa na okres próbny służy sprawdzeniu współpracy, czas określony zapewnia zatrudnienie terminowe, a czas nieokreślony daje najdalej idącą stabilność. Umowy cywilnoprawne mają odmienną konstrukcję i nie powinny służyć do ukrywania faktycznego stosunku pracy.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej. W przypadku sporu dotyczącego rodzaju umowy lub praw pracowniczych warto skonsultować się z Państwową Inspekcją Pracy albo prawnikiem.
