Praca mobilna – co to znaczy i na czym polega?
Praca mobilna to wykonywanie obowiązków w stale zmieniających się miejscach, poza siedzibą pracodawcy, gdy przemieszczanie się jest stałym i koniecznym elementem pracy. Nie jest tym samym co praca zdalna ani podróż służbowa. Kodeks pracy nie zawiera odrębnej definicji pracownika mobilnego, dlatego wiele kwestii wyjaśnia orzecznictwo.
Kim jest pracownik mobilny?
Pracownik mobilny wykonuje zadania na określonym obszarze, przemieszczając się między klientami, budowami, punktami serwisowymi lub innymi miejscami wskazanymi przez pracodawcę. Zmiana lokalizacji nie jest wyjątkiem od zwykłego sposobu wykonywania pracy, lecz wynika z charakteru stanowiska. Laptop, telefon, tablet, samochód służbowy czy system GPS mogą ułatwiać realizację zadań, ale o mobilności decyduje przede wszystkim organizacja pracy, a nie samo korzystanie z technologii.
Typowe przykłady zawodów mobilnych obejmują:
- Przedstawicieli handlowych odwiedzających klientów i kontrahentów.
- Serwisantów, instalatorów i techników terenowych.
- Kierowców, kurierów i dostawców.
- Pracowników wykonujących zadania w wielu zakładach, obiektach lub lokalizacjach.
Praca może być mobilna w całości albo tylko w części. Przykładowo przedstawiciel handlowy może rozpoczynać dzień w biurze, następnie odwiedzać klientów, a część dokumentacji przygotowywać z domu. Taki model nie zmienia jednak faktu, że regularne przejazdy są związane z podstawowymi obowiązkami pracownika.
Praca mobilna, zdalna i podróż służbowa – czym się różnią?
Najważniejsza różnica dotyczy tego, czy przemieszczanie się należy do zwykłych obowiązków pracownika, czy jest jednorazowym poleceniem wykonania nietypowego zadania poza stałym miejscem pracy. Podróż służbowa ma co do zasady charakter incydentalny, tymczasowy i krótkotrwały. Praca mobilna jest natomiast stałym sposobem realizacji zadań.
| Cecha | Praca mobilna | Praca zdalna | Podróż służbowa |
|---|---|---|---|
| Charakter | Stały lub powtarzalny, wynikający z rodzaju stanowiska. | Stały albo okresowy, wykonywany poza zakładem pracy w uzgodnionym miejscu. | Incydentalny, związany z konkretnym zadaniem służbowym. |
| Miejsce | Zmienna lokalizacja na określonym obszarze, na przykład w kilku województwach. | Miejsce wskazane przez pracownika i uzgodnione z pracodawcą, często adres zamieszkania. | Miejsce położone poza stałym miejscem pracy, do którego pracownik został wysłany. |
| Diety | Co do zasady nie przysługują z samego faktu przemieszczania się w ramach umówionego miejsca pracy. | Nie wynikają automatycznie z wykonywania pracy poza biurem. | Mogą przysługiwać na zasadach dotyczących podróży służbowych. |
| Dojazdy | Przejazdy związane z wykonywaniem zadań są elementem czasu pracy, jeżeli pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy. | Sam przemieszczający się dojazd do uzgodnionego miejsca pracy nie staje się przez to czasem pracy. | Czas przejazdu rozlicza się według zasad właściwych dla podróży służbowej, z uwzględnieniem czasu pracy. |
Praca zdalna w rozumieniu Kodeksu pracy jest wykonywana całkowicie albo częściowo w miejscu wskazanym przez pracownika i każdorazowo uzgodnionym z pracodawcą. Nie obejmuje więc automatycznie każdego zadania realizowanego poza siedzibą firmy. Jeżeli praca w terenie została wpisana do umowy jako zwykłe miejsce wykonywania pracy, mamy do czynienia z pracą mobilną, a nie z pracą zdalną.
Jak określić miejsce pracy w umowie?
Umowa o pracę musi wskazywać miejsce lub miejsca wykonywania pracy. W przypadku pracownika mobilnego podanie jednego adresu często nie odzwierciedla rzeczywistych warunków zatrudnienia. Dopuszczalne może być określenie obszaru geograficznego, w którym pracownik ma realizować swoje obowiązki.
W umowie można wskazać na przykład jedno miasto, kilka powiatów, województwo albo kilka województw. Taki zapis powinien odpowiadać faktycznemu zakresowi terytorialnemu pracy. Pracodawca powinien uwzględnić przede wszystkim:
- Konkretny obszar – miasto, region, województwo lub kilka województw, zależnie od organizacji pracy.
- Rzeczywisty zakres obowiązków – teren powinien odpowiadać miejscom, do których pracownik regularnie jest kierowany.
- Zakres przemieszczania – zapis nie powinien ograniczać się do adresu biura, jeżeli pracownik codziennie wykonuje zadania u klientów.
- Granice terytorialne – sformułowanie powinno być na tyle precyzyjne, aby można było ustalić, czy konkretny wyjazd mieści się w umówionym miejscu pracy.
Zbyt szerokie określenie, na przykład „teren całej Polski”, może zostać zakwestionowane, jeżeli rzeczywista praca obejmuje tylko określony region. Sąd Najwyższy w wyroku z 11 kwietnia 2001 r., sygn. akt I PKN 350/00, dopuścił wskazanie szerszego obszaru, pod warunkiem że odpowiada on realnym warunkom zatrudnienia. Podobne podejście wynika z uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 19 listopada 2008 r., sygn. akt II PZP 11/08.
Jak liczyć czas pracy pracownika mobilnego?
Zgodnie z art. 128 Kodeksu pracy czas pracy obejmuje okres, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy w zakładzie pracy lub innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy. W przypadku pracownika mobilnego takim miejscem może być cały określony w umowie obszar, a nie jeden punkt.
Przejazd między klientami, budowami lub punktami serwisowymi jest czasem pracy, ponieważ bez niego pracownik nie może wykonać podstawowych zadań. Takie stanowisko potwierdził Sąd Najwyższy między innymi w wyroku z 6 maja 2014 r., sygn. akt II PK 219/13, oraz w wyroku z 26 października 2022 r., sygn. akt II PSKP 11/22. Znaczenia nie ma to, czy pracownik korzysta z samochodu służbowego, prywatnego czy transportu publicznego.
Ważny jest także wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 10 września 2015 r. w sprawie C-266/14. TSUE uznał, że w przypadku pracowników bez stałego lub zwykłego miejsca pracy dojazd z domu do pierwszego klienta oraz powrót od ostatniego klienta do domu może być czasem pracy. Pracownik pozostaje wtedy w dyspozycji pracodawcy, a przejazd jest niezbędny do wykonania powierzonych zadań. Sąd Najwyższy potwierdził podobny kierunek w wyroku z 24 lutego 2021 r., sygn. akt III PSKP 4/21.
Przy organizacji pracy mobilnej pracodawca powinien uwzględnić co najmniej następujące kwestie:
- Zaplanować trasy tak, aby łączny czas przejazdów i wykonywania zadań mieścił się w obowiązujących normach.
- Ustalić sposób rejestrowania rozpoczęcia i zakończenia pracy oraz przejazdów między miejscami wykonywania obowiązków.
- Rozliczać dojazdy do pierwszego i od ostatniego klienta, jeżeli pracownik nie ma stałego lub zwykłego miejsca pracy i pozostaje w dyspozycji pracodawcy.
- Kontrolować przerwy, odpoczynek dobowy i tygodniowy oraz ewentualne przekroczenia czasu pracy.
Dlaczego pracownik mobilny zwykle nie otrzymuje diet?
Dieta jest świadczeniem związanym z podróżą służbową, a nie z każdym przejazdem wykonywanym w ramach pracy. Jeżeli przemieszczanie się po określonym obszarze należy do zwykłych obowiązków pracownika i mieści się w umówionym miejscu pracy, wyjazd nie jest podróżą służbową. W konsekwencji sam fakt przejazdu między klientami nie tworzy prawa do diety.
Ma to także znaczenie podatkowe i składkowe. Zwolnienia dotyczące diet oraz innych należności związanych z podróżą służbową odnoszą się do świadczeń wypłacanych w związku z rzeczywistą podróżą służbową. Nie można automatycznie zastosować ich do świadczeń wypłacanych pracownikowi mobilnemu za zwykłe przejazdy wykonywane w ramach jego stanowiska. Szczegółowe skutki wypłat, noclegów lub zwrotów kosztów mogą zależeć od okoliczności, dlatego wymagają odrębnej oceny.
Dla pracodawcy najważniejsze są precyzyjne zapisy umowy, prawidłowe określenie obszaru pracy i rzetelna ewidencja przejazdów. Brak jasnych ustaleń może prowadzić do sporów o nadgodziny, czas dojazdu, diety oraz rozliczenie świadczeń. Wątpliwości powinny być analizowane z uwzględnieniem aktualnego brzmienia Kodeksu pracy i orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz TSUE.
